Πώς οι αποκρυφιστικές παγανιστικές ρίζες του Ναζισμού παραλίγο να καταστρέψουν τη Δύση

Μέρος πρώτο: Χιροσίμα

Το 1945, ο Αμερικανός στρατηγός Τζορτζ Σ. Πάτον, λίγο μετά τη νίκη των Συμμαχικών δυνάμεων επί του φασισμού στην Ευρώπη, φέρεται να είπε πως: «Πολεμήσαμε τον λάθος εχθρό».

Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου στοιχεία ότι ο Πάττον είπε ποτέ αυτά τα λόγια. Ο Πάττον βέβαια δεν ήταν άγνωστος σε προσβλητικά σχόλια και πράξεις, καθώς ήταν γνωστός για την αυστηρότητά του απέναντι στους άντρες του, ενώ δεν έτρεφε και ιδιαίτερη συμπάθεια προς τους Ρώσους. Ωστόσο, δεν υπάρχει κάποια αδιάσειστη απόδειξη ότι εκστόμισε ποτέ αυτά ακριβώς τα λόγια.

Ο Πάττον ισχυριζόταν ότι ήταν ευσεβής χριστιανός, και αν κρίνουμε από την τακτική παρουσία του στην εκκλησία και τις αδιάκοπες αναφορές του στην Αγία Γραφή, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι η πίστη του ήταν πιθανότατα ισχυρή.

Ωστόσο, υπάρχει μία πλευρά του Πάττον που δεν είναι γνωστή σε πολλούς, εκτός από κάποιους φανατικούς λάτρεις της ιστορίας. Ο Πάττον πίστευε ακράδαντα στη μετεμψύχωση, μια έννοια σχετικά ξένη προς τον Χριστιανισμό. Αν και ήταν μέλος της Επισκοπικής Εκκλησίας (Αγγλικανή) για όλη του την ζωή, διάβαζε αχόρταγα και συχνά αντλούσε γνώσεις και από άλλα κείμενα. Σύμφωνα με διάφορες μαρτυρίες, φέρεται να διάβαζε τόσο το μουσουλμανικό Κοράνι όσο και τη Μπαγκαβάτ Γκίτα, ένα ινδουιστικό κείμενο 700 στίχων που περιγράφει πολλά θεμελιώδη στοιχεία της ινδουιστικής πίστης. Ο ίδιος ο Πάττον πίστευε ότι ήταν μια μετενσαρκωμένη ψυχή που είχε συμμετάσχει σε πολλαπλά ιστορικά γεγονότα. Συχνά διηγούνταν στους συναδέλφους του για την εποχή που ήταν Ρωμαίος στρατιώτης κατά την άλωση της Καρχηδόνας, ή για την περίοδο που υπηρετούσε στη Μεγάλη Στρατιά της Γαλλικής Αυτοκρατορίας υπό τον Ναπολέοντα.

Η προσευχή», έλεγε, «μοιάζει με το να συνδέεσαι σε ένα ρεύμα του οποίου η πηγή πηγάζει απ’ τον ουρανό». Η προσευχή «κλείνει το κύκλωμα. Είναι δύναμη».

Μετά τον πόλεμο, ο Πάττον εξέδωσε τη Γενική Διαταγή υπ’ αριθμόν 9, με την οποία ευχαριστούσε την Τρίτη Στρατιά του για την ανδρεία της στον πόλεμο και για τις 500.000 απώλειες που είχε προκαλέσει στον εχθρό. Δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι έκανε ποτέ κάποια δηκτική παρατήρηση περί του ότι πολεμούσαν τον λάθος εχθρό. Ωστόσο, σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, αυτό το απόφθεγμα δεσπόζει στο εξώφυλλο της νεοναζιστικής ταινίας «Europa: The Last Battle», προβαλλόμενο στην κορυφή σε περίοπτη θέση, σαν να αποτελεί κάποια αδιάσειστη απόδειξη ότι η Αμερική και οι Δυτικοί Σύμμαχοι έκαναν λάθος που πολεμούσαν τους Ναζί εξαρχής.

Αυτό το απόσπασμα παρουσιάζεται από πολλούς ρήτορες και αυτοαποκαλούμενους «λάτρεις της ιστορίας» ως το «αδιάσειστο στοιχείο» που αποκαλύπτει τις πραγματικές προθέσεις των Συμμάχων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δίκαια, συχνά απορρίπτεται ως είτε δεξιόστροφη ανοησία είτε ως ακατανόητη ρητορική της ριζοσπαστικής αριστεράς. Ωστόσο, πρέπει κανείς να είναι προσεκτικός ώστε να μην απορρίπτει εντελώς το απόσπασμα, καθώς ακόμη και τα αισθήματα των «μικρών ανθρώπων» της ιστορίας, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Πάτον, αντανακλούν ορισμένες αλήθειες για τον κόσμο στον οποίο έζησαν.

Αυτά τα λόγια  αναπαράγουν μια συγκεκριμένη γεωπολιτική αντίληψη που εξακολουθεί να φαίνεται αληθινή μέχρι σήμερα. Παρά τις δεκαετίες συγκάλυψης, αυτό που είναι πραγματικό δεν μπορεί να χαθεί για πάντα, φτάνει σε εμάς από το υπέδαφος. Η διάχυσή του διαποτίζει τον ίδιο τον ιστό της πολιτικής μας ύπαρξης και μας συνδέει άρρηκτα με τη μοίρα του.

Ποιες είναι οι πραγματικές καταβολές των Ναζί; Πού βρίσκονται οι ιδεολογικές τους ρίζες; Ποιοι χρηματοδότησαν την άνοδό τους στην εξουσία;

Ο Βρετανός βασιλιάς Εδουάρδος Η΄ διδάσκει τον ναζιστικό χαιρετισμό στη μελλοντική βασίλισσα Ελισάβετ Β΄, περίπου το 1933. Πηγή: The Guardian

Το 1920, ένας πρώην λοχίας του πλέον ως επί το πλείστον (τυπικά) διαλυμένου Γερμανικού Στρατού, ο Μαξ Άμαν, σύστησε τον Άντολφ Χίτλερ, ο οποίος ήταν τότε ευρέως άγνωστος [1].

Ο Μαξ Άμαν ήταν μέλος της Θουλικής Εταιρείας (Thule-Gesellschaft), μιας κλειστής ομάδας ομοϊδεατών και ψευδοδιανοούμενων που αποσχίστηκαν από ένα κίνημα γνωστό ως Θεοσοφία, προκειμένου να ακολουθήσουν τη δική τους, ειδικά γερμανική, εκδοχή των διδαχών του εν λόγω κινήματος [2].

Η Θεοσοφία, με επικεφαλής τη Θεοσοφική Εταιρεία, είναι ένα κίνημα ιδεών (αν και συχνά αποκαλείται θρησκεία) που περιλαμβάνει αποκρυφιστικές και εσωτεριστικές έννοιες, συνδυάζοντας διάφορα στοιχεία από τον Γνωστικισμό, τον Θιβετιανό και Ινδικό Βουδισμό, τον Ινδουισμό, καθώς και γενικότερα ανατολίζουσες ιδέες. Διαμορφώθηκε ως αντίδραση στα ορθολογιστικά κινήματα που γεννήθηκαν από τον Διαφωτισμό κατά τον 19ο αιώνα, ως μια απόρριψη του σύγχρονου ωφελιμισμού και, πιο συγκεκριμένα, ως μία σταθερή πίστη στη σημασία της ανθρωπότητας σε σχέση με τον κόσμο. Για να είμαστε σαφείς, όμως, δεν επρόκειτο για πίστη στη σημασία του ανθρώπου ως ζωντανού όντος, αλλά για απόρριψη της ανθρωπότητας και της ανθρώπινης ιστορίας ως προϊόντων πραγματικών και ουσιαστικών συνθηκών, υπέρ της αντίληψης της ανθρωπότητας ως μιας «ουσίας» αποκομμένης από μια τέτοια ζωντανή ύπαρξη.

Πράγματι, οι θεοσοφιστές είναι ένθερμοι υποστηρικτές της αντίληψης ότι οι άνθρωποι δεν διαφέρουν ουσιαστικά από τα ζώα, καθώς αντιλαμβάνονται όλα τα “ζωντανά όντα” ως μέρη ενός διασυνδεδεμένου σύμπαντος που δεν επιτρέπει ουσιαστικές διακρίσεις μεταξύ φυτών, ζώων, ανθρώπων ή ακόμα και πετρών. Στη Θεοσοφία, δεν υπάρχει αντίφαση [3].

Η Θεοσοφία βρήκε γόνιμο έδαφος για να αναπτυχθεί και να διαδώσει τις ιδέες της στον γερμανόφωνο κόσμο, ιδιαίτερα στην Αυστρία. Στους διανοουμενίστικους και αριστοκρατικούς κύκλους της Βιέννης, η Θεοσοφία και η αντίστοιχη Αρειοσοφία άνθισαν. Στην εθνοτικά διχασμένη και ταχύτατα αστικοποιούμενη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, οι έννοιες της Θεοσοφίας απέκτησαν αμέσως απήχηση σε πολλούς πολίτες της μεσαίας και ανώτερης τάξης μέσω της λογοτεχνίας, χάρη στη φανταστική απεικόνιση του αρχαίου «γερμανικού» παρελθόντος. Ιδιαίτερα, η θεοσοφική, ή μάλλον αρειοσοφική, λογοτεχνία τόνιζε την υπεροχή ενός παγανιστικού ή προχριστιανικού παρελθόντος, εξυμνώντας ορισμένες φιγούρες και διακηρύσσοντας ότι αυτές ανήκαν σε μια μυστική κάστα «ιερέων-βασιλιάδων», οι απόγονοι των οποίων θα συνέχιζαν την παράδοση της παγανιστικής πίστης και των τελετουργιών και, σύμφωνα με τους Αρειοσοφιστές, υπάρχουν ακόμα και σήμερα.

Η Αυστρία ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη στην επιρροή των Αρειοσοφιστών, κυρίως γιατί δυσκολεύτηκε πολύ να μπει στον μοντερνο κόσμο. Ο γερμανόφωνος πληθυσμός της ένιωθε ότι είχε μείνει πίσω από τη ραγδαία εκβιομηχάνιση, η ήττα της Αυτοκρατορίας από την Πρωσία και η δημιουργία του συστήματος της διπλής μοναρχίας το 1867,  που προμήνυε τα αισθήματα διάκρισης εις βάρος των Γερμανών, ειδικά στη Βοημία [2], ήταν τα υλικά που χρειάζονταν για να ανθίσει η Αρειοσοφία.

Η Θουλική Εταιρεία ήταν μία από τις κορυφαίες γερμανικές οργανώσεις που προωθούσαν την αρειοσοφική ιδέα στα τέλη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Υπό την ηγεσία ενός άνδρα που ονομαζόταν Ρούντολφ φον Ζεμπότεντορφ, τα κεντρικά της βρίσκονταν στο Μόναχο και είχε μέλη ή γνωστούς συνεργάτες σε ένα ευρύ φάσμα βιομηχανιών και οργανώσεων, με σημαντικότερη τον τυπικά διαλυμένο Γερμανικό Στρατό [1] [4].

Στο βιβλίο «Το Απόκρυφο και το Τρίτο Ράιχ» του Ζαν-Μισέλ Ανζμπέρ, αναφέρονται τα εξής για την οργάνωσή τους:

Παραμονές του πολέμου του 1914, περίπου εκατό στοές υπήρχαν ήδη σε όλη τη Γερμανία, με αρκετά χιλιάδες μέλη.  Φυσικά, ολόκληρη η οργάνωση παρέμενε μυστική.

Μάλιστα, η Θουλική Εταιρεία ήταν αρχικά μόνο ένας κλάδος μιας πολύ μεγαλύτερης και πολύ πιο άγνωστης οργάνωσης που ονομαζόταν Germanenorden (Τάγμα των Γερμανών). Η Germanenorden ανήκε σε ένα ευρύ φάσμα εσωτεριστικών ομάδων και λατρειών που ήταν διάσπαρτες σε ολόκληρη την Ευρώπη στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Ανάμεσά τους υπήρχαν ομάδες όπως η βρετανική Χρυσή Αυγή (Golden Dawn) και η συγγενής γερμανική οργάνωσή τους, η Εταιρεία Βριλ (Vril-Gesellschaft), η οποία άντλησε τις πρακτικές της από τα διδάγματα του Γάλλου συγγραφέα Λουί Ζακολιό, ο οποίος είχε εμπνευστεί από τα ταξίδια του στην Ινδία όταν εργαζόταν στο Διπλωματικό Σώμα. Ο Ζαν-Μισέλ Ανζμπέρ λέει τα εξής σχετικά με τη Βριλ:

Κατά τον Ζακολιό, η Βριλ είναι η πηγή κάθε υπερβατικής ανθρώπινης δραστηριότητας, ένα τεράστιο ενεργειακό απόθεμα απ’ το οποίο ο άνθρωπος αξιοποιεί μόνο ένα ελάχιστο κομμάτι.

Η εσωτεριστική θρησκεία της Βριλ εξακολουθεί να ασκεί κάποια επιρροή σε περιοχές της Ινδίας μέχρι σήμερα, όπου οι πιστοί της υποκλίνονται στον ανατέλλοντα ήλιο σε ναούς γεμάτους με σβάστικες.

Η Εταιρεία Βριλ, η Χρυσή Αυγή, το Τάγμα των Γερμανών και άλλες ήταν κέντρα μίας αντιμοντέρνας και εσωτεριστικής σκέψης που ασκούσαν μεγάλη επιρροή σε πολλούς διανοούμενους κύκλους σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ένας από τους μυημένους τους ήταν ο Καρλ Χάουσχοφερ. Γεννήθηκε το 1869 από τον  Μαξ Χάουσχοφερ, ο οποίος ήταν συγγραφέας της διαβόητης ποιητικής τριλογίας Der ewige Jude (Ο Αιώνιος Εβραίος). Κατά τη διάρκεια της θητείας του Καρλ Χάουσχοφερ στον γερμανικό στρατό στις αρχές του 1900, στάλθηκε μαζί με άλλους αξιωματικούς σε εκπαιδευτικό ταξίδι στην Ιαπωνία, όπου ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τον Βουδισμό. Πραγματοποίησε αρκετά διαδοχικά ταξίδια στην Ιαπωνία και την Ινδία, όπου πέρασε τον περισσότερο χρόνο του μελετώντας τον Βουδισμό [5].

Μετά τον πόλεμο, ο Χάουσχοφερ εγκατέλειψε τον ηττημένο γερμανικό στρατό και εντάχθηκε στον ακαδημαϊκό χώρο, όπου επαινέθηκε για τα εκτεταμένα συγγράμματά του σχετικά με την Ανατολή και διορίστηκε αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Εκεί γνώρισε τον Ρούντολφ Ες, ο οποίος ήταν τότε φοιτητής στο ίδιο πανεπιστήμιο. Η στενή φιλία τους και η ισχυρή αίσθηση πολιτικής συντροφικότητας οδήγησαν τον Χάουσχοφερ να ενταχθεί στο Ελεύθερο Σώμα Όμπερλαντ (Epp’s Free Corps Oberland) του Επ, το οποίο πληρωνόταν από τη Θουλική Εταιρεία. [6] Εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε η πολιτική του σταδιοδρομία, καθώς λίγο αργότερα υπήρξε ένα από τα πρώτα μέλη του νεοσύστατου Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (DAP) υπό την ηγεσία του Άντον Ντρέξλερ, ενός κλειδαρά.

Ο Άντον Ντρέξλερ κυριολεκτικά επιλέχθηκε για τη δουλειά. Αυτός και το κόμμα του πληρώνονταν από τη Θουλική Εταιρεία. Το αρχικό σχέδιο ήταν να σχηματίσει το κόμμα ένα μέλος της Θουλικής Εταιρείας, ο Καρλ Χάρερ, αλλά αυτός και οι συνάδελφοί του ήταν ανίκανοι να συνδεθούν με τα πολιτικά ενδιαφέροντα των εργατών. Σε μια εποχή που η Γερμανία βρισκόταν σε διαρκή αναταραχή και οι ταξικές εντάσεις ήταν στο αποκορύφωμά τους, δεν θα ήταν συνετό να επιτραπεί σε τέτοια μέλη της ανώτερης μεσαίας ή της ανώτερης τάξης να γίνουν το πρόσωπο ενός νέου πολιτικού κινήματος. Απαιτούνταν ένας άνθρωπος που να είναι ταυτόχρονα έντονα ιδεολογικά προσηλωμένος και πολιτικά αποδεκτός. Ο Ντρέξλερ διέθετε και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά.

Από την πρώτη κιόλας στιγμή, μπορεί εύκολα κανείς να διαπιστώσει πόσο πλήρως αποκομμένες ήταν η Θουλική Εταιρεία και άλλες θεοσοφικές/αριοσοφικές οργανώσεις από τους απλούς ανθρώπους. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι αυτό είναι απλώς σύμπτωμα ενός γενικότερου προβλήματος που χαρακτηρίζει όλους τους κύκλους των διανοουμένων (δηλαδή της πραγματικότητας ότι οι διανοούμενοι συνήθως έχουν ελάχιστη επαφή με την εργατική τάξη ή περιορισμένη γνώση γι’ αυτήν). Πρόκειται για ένα κάπως λογικό συμπέρασμα αν κανείς περιοριστεί σε μια επιφανειακή ματιά, όμως, είναι αναγκαίο να εμβαθύνουμε στο τι ακριβώς είναι η Θεοσοφία, από πού προήλθε και ποιοι τη διαδίδουν, ώστε να μην πέσουμε στην παγίδα τού να σχηματίζουμε συμπεράσματα χωρίς προηγουμένως να έχουμε κάνει μια διεξοδική ανάλυση.

Τι είναι η Θεοσοφία;

Στόχος μας δεν είναι να αναβιώσουμε τον Ινδουισμό, αλλά να σαρώσουμε τον Χριστιανισμό από προσώπου γης.

Μαντάμ Μπλαβάτσκι

Τοιχογραφία της Ελένα Μπλαβάτσκι

Το 1831, ένα νεαρό κορίτσι με το όνομα Έλενα Μπλαβάτσκι γεννήθηκε στην Ουκρανία της Ρωσίας, από τη μητέρα της Έλενα Αντρέγεβνα Χαν φον Ρότενστερν και τον πατέρα της Πιότρ Αλεξέγεβιτς Χαν φον Ρότενστερν. Το πλήρες όνομα της Έλενας Μπλαβάτσκι ήταν Έλενα Πετρόβνα Χαν φον Ρότενστερν. Το «von» έχει σημασία· σε μεγάλο μέρος της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, αποτελεί ένδειξη ευγενικής καταγωγής. Και πράγματι, η Έλενα Μπλαβάτσκι ανήκε στην αριστοκρατία. Ο πατέρας της, Πιότρ, καταγόταν από τη μακρά γραμμή της αριστοκρατικής οικογένειας Χαν, γερμανικής προέλευσης. Η μητέρα της, Έλενα Αντρέγεβνα, ανήκε σε μια ίσως ακόμη πιο επιφανή γενιά, τον Οίκο των Ντολγκορούκοφ [8].

Μεγαλώνοντας, η Έλενα Μπλαβάτσκι ανατράφηκε όπως τα περισσότερα παιδιά ευγενών οικογενειών. Διδάχθηκε γαλλικά, αγγλικά, τέχνη και μουσική. Ο πατέρας της, ο Πιότρ, βρισκόταν διαρκώς μακριά από την οικογένειά του λόγω της εργασίας του, κι έτσι η Μπλαβάτσκι και η μητέρα της περνούσαν τον περισσότερο χρόνο τους χωριστά από εκείνον. Παράλληλα, ο παππούς της από τη πλευρά της μητέρας της, ο Αντρέι Φαντέγιεφ, είχε διοριστεί επίτροπος των Καλμίκων της Κεντρικής Ασίας στην Αστραχάν, οι οποίοι ήταν βουδιστές.

Η Έλενα Μπλαβάτσκι και η οικογένειά της συνόδευσαν τον Φαντέγιεφ στην Αστραχάν, όπου είχε την πρώτη της επαφή με τον Βουδισμό. Εκεί ανέπτυξε επίσης φιλία με έναν ηγέτη των Καλμίκων ονόματι Τουμέν. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Μπλαβάτσκι περιέγραψε στα απομνημονεύματά της την πρώτη εμφάνιση ενός μυστηριώδους άνδρα, ο οποίος παρουσιαζόταν μπροστά της σε στιγμές ανάγκης. Τα οράματα αυτά, όπως ισχυρίστηκε, επιβεβαιώθηκαν αργότερα από μεταγενέστερες εμπειρίες της [9].

Όταν η μητέρα της Έλενα Μπλαβάτσκι πέθανε από φυματίωση το 1842, η Μπλαβάτσκι και τα αδέλφια της μετακόμισαν στο σπίτι των παππούδων τους στο Σαράτοφ. Συνέχισε να περνά τις διακοπές της στην Αστραχάν, όπου έμαθε ιππασία, θιβετιανά και βυθίστηκε όλο και περισσότερο στον Βουδισμό.

Ισχυρίστηκε επίσης ότι ο προπάππους της από την πλευρά της μητέρας της διέθετε μια μεγάλη βιβλιοθήκη γεμάτη βιβλία σχετικά με τον μυστικισμό και τον εσωτερισμό. Σύμφωνα με την ίδια, εκεί ξεκίνησε η εκπαίδευσή της πάνω σε αυτά τα ζητήματα. Γιατί όμως ο προπάππους της, ο πρίγκιπας Πάβελ Βασίλιεβιτς Ντολγκορούκοφ, διέθετε μια τέτοια βιβλιοθήκη; Ο λόγος είναι ότι, όπως και πολλά άλλα μέλη της οικογένειας Ντολγκορούκοφ, ήταν Τέκτονας [11]. Αυτό αποτελεί επαναλαμβανόμενο μοτίβο στην παράδοση και στους οπαδούς της Θεοσοφίας και των μεταγενέστερων ρευμάτων της, όπως θα δούμε.

Το 1848, η ιστορία ζωής της Έλενα Μπλαβάτσκι άρχισε να αποκτά μια πιο «περιπετειώδη» μορφή. Ξεκίνησε τα ταξίδια της στη Μικρά Ασία, όπου φέρεται να συνάντησε έναν αυτοαποκαλούμενο κοπτικό μάγο ονόματι Πολ Μεταμόν, ο οποίος περιγράφεται επίσης ως κάποιου είδους «ταχυδακτυλουργός» ή «μάγος» [12]. Με τον Πολ στο πλευρό της, επισκέφθηκε πολλά μέρη της Ανατολής, μεταξύ των οποίων την Αίγυπτο και την Ελλάδα. Ωστόσο, καθώς τα οικονομικά της εξαντλούνταν, αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Ευρώπη και το 1851 μετακόμισε στην Αγγλία, όπου για να ζήσει δίδασκε πιάνο. Κατά τη διάρκεια της παραμονής της στο Λονδίνο, ήρθε σε επαφή και συμμετείχε σε διάφορους «πνευματιστικούς» κύκλους, και έγινε φίλη με τον γνωστό Ιταλό επαναστάτη Ματσίνι.

Λονδίνο στα μέσα του 19ου αιώνα. Πηγή εικόνας: Media Storehouse.

«Ο Ματσίνι διακήρυξε ότι ο Χριστιανισμός είχε καταρρεύσει και ότι χρειαζόταν μια νέα θρησκευτική δύναμη για να καλύψει το κενό του σκεπτικισμού.» [13]

Την ίδια εκείνη χρονιά, μια ειδική αποστολή από το Νεπάλ έφτασε στο Λονδίνο. Με την άφιξη αυτής της αντιπροσωπείας, η Έλενα Μπλαβάτσκι ισχυρίζεται ότι είδε τον μυστηριώδη ευεργέτη που εμφανιζόταν στα οράματά της από την παιδική της ηλικία. Αυτός ο προστάτης ονομαζόταν «Μαχάτμα Μόρια» (επίσης γραμμένο «Μαουρύα»). Η Μπλαβάτσκι υποστηρίζει ότι ο Μόρια την προστάτευε προσεκτικά σε όλη της τη ζωή, ώστε να τη βοηθήσει να εκπληρώσει ένα αποκαλυφθέν πεπρωμένο [14]. Ποιο ήταν αυτό το πεπρωμένο, θα γίνει σαφές στη συνέχεια.

Αυτό που συνέβη στη συνέχεια αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Η Έλενα Μπλαβάτσκι ισχυρίζεται ότι αυτή η συνάντηση αποτέλεσε το έναυσμα για μια πολυετή απομόνωσή της στις πιο απομακρυσμένες περιοχές του Νεπάλ και του Θιβέτ. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική έρευνα, με πιο γνωστό εκπρόσωπο τον Ρενέ Γκενόν, απορρίπτει αυστηρά την πιθανότητα αυτού του γεγονότος, δεδομένου ότι την εποχή εκείνη η είσοδος στο Θιβέτ ήταν ρητά απαγορευμένη για τους Ευρωπαίους.

Παρόλα αυτά, η Μπλαβάτσκι έδειξε έντονο ενδιαφέρον και γνώση του θιβετιανού βουδισμού και φέρεται να έμαθε μια «αρχαία γλώσσα» που χρησιμοποιούσαν μόνο οι πιο ηλικιωμένοι ιερείς, τη λεγόμενη «Σενζάρ» [15].

Τα γραπτά της Έλενα Μπλαβάτσκι θεωρούνται από ορισμένες θεωρίες ότι έχουν γραφτεί εν μέρει ή εξ ολοκλήρου από τους λεγόμενους «Μαχάτμα», που σημαίνει «δάσκαλοι» ή «μεγάλοι διδάσκαλοι». Αυτοί οι «διδάσκαλοι» φέρονται να ανήκουν σε μια μακρά αλυσίδα μυστικιστών και σοφών ανδρών που διατήρησαν αρχαίες παραδόσεις και τα μυστικά της ιστορίας του κόσμου μακριά από τον υπόλοιπο πλανήτη.

Η Μπλαβάτσκι υποστηρίζει ότι μαθητεύσε κοντά σε αυτούς τους Μαχάτμα για δεκαετίες, με στόχο την πνευματική της «φώτιση». Επίσης ισχυρίζεται ότι οι ίδιοι οι Μαχάτμα ζουν για εκατοντάδες χρόνια.

Το 1858, η Έλενα Μπλαβάτσκι επέστρεψε στη Ρωσία και το 1863 ταξίδεψε ξανά σε όλη την Ευρώπη, όπου συνάντησε αρκετές σημαντικές προσωπικότητες, μεταξύ των οποίων τον Βικτόρ Μισάλ, έναν αυτοαποκαλούμενο μαγνητιστή, πνευματιστή και γνωστό Τέκτονα. Ο Βικτόρ Μισάλ φέρεται να ήταν εκείνος που «ανέπτυξε» τις  «ικανότητές της ως μέντιουμ» [16][17].

Το 1873, η Έλενα Μπλαβάτσκι ταξίδεψε με πλοίο και έφτασε στη Νέα Υόρκη. Αργότερα, ισχυρίστηκε ότι καθοδηγούνταν από ένα πνεύμα με το όνομα Τζον Κινγκ, ένα όνομα που χρησιμοποιούσαν συχνά πολλοί αυτοαποκαλούμενοι μυστικιστές και μέντιουμ της εποχής, κάτι που υποδηλώνει μια κοινή πηγή έμπνευσης.
Επίσης ισχυρίστηκε ότι είχε «σταλεί» στην Αμερική από τους «Μαχάτμα» για να συναντήσει έναν άνδρα ονόματι Όλκοτ, αν και αυτός ο ισχυρισμός θεωρείται αμφίβολος. Είναι πολύ πιο λογικό να υποστηριχθεί ότι συστήθηκε στον Όλκοτ και σε άλλους Αμερικανούς μυστικιστές και Τέκτονες μέσω των επαφών της με δημοσιογράφους και άλλους κύκλους με τους οποίους είχε ήδη έρθει σε επαφή στα ταξίδια της, κυρίως μέσω του Τζορτζ Χ. Φελτ, ο οποίος ήταν μέλος της Ερμητικής Αδελφότητας της Λούξορ, μιας βρετανικής αποκρυφιστικής κοινωνίας που ήταν από τις πρώτες που διέδωσαν τον πνευματισμό στην Αμερική στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο ίδιος ο Όλκοτ ήταν επίσης συχνός επισκέπτης σε στοές Τεκτόνων στις Ηνωμένες Πολιτείες [18].

Αποκρυφιστικό έμβλημα της Ερμητικής Αδελφότητας του Λουξόρ.

Ήταν αυτοί οι άνδρες και η Έλενα Μπλαβάτσκι, μαζί με άλλους, που ίδρυσαν τον Οκτώβριο του 1875 την εταιρεία «Πνευματιστικές έρευνες» (Spiritualist Investigations). Δεν ήταν παρά μόνο όταν ένας εξαιρετικά πλούσιος ευεργέτης, ο Χένρι Τζ. Νιούτον, πρότεινε να αλλάξει το όνομα της ομάδας σε κάτι που τον ικανοποιούσε περισσότερο προσωπικά, που η οργάνωση μετονομάστηκε αργότερα σε «Θεοσοφική Εταιρεία».

Μεταξύ των μελών της νέας Θεοσοφική Εταιρεία ήταν, φυσικά, ο Όλκοτ και ο Φελτ, με τον Όλκοτ να κατέχει τη θέση του προέδρου και τον Φελτ να είναι αντιπρόεδρος μαζί με τον δρ. Σέθ Πάνκοστ. Η Μπλαβάτσκι ασχολήθηκε με τη μάλλον ταπεινή θέση της γραμματέως. Μαζί με αυτούς τους άνδρες συγκαταλέγονταν και άλλες γνωστές προσωπικότητες, όπως ο Γουίλιαμ Κ. Τζατζ και ο Τσαρλς Σόθεραν, εξέχων ηγέτης του αμερικανικού Τεκτονισμού [19].

Η Θεοσοφική Εταιρεία θα συνεχίσει να συνδέεται στενά με διάφορες άλλες αποκρυφιστικές και πνευματιστικές οργανώσεις σε όλο τον κόσμο, όχι μόνο με την Ερμητική Αδελφότητα της Λούξορ. Μία από αυτές ήταν η Άρυα Σαμάτζ, μια ινδική οργάνωση που ιδρύθηκε από τον σάνυασι (ασκητή) Νταγιανάντα Σαρασουάτι, έναν σημαντικό υποστηρικτή των βεδικών διδασκαλιών και αργότερα εξέχουσα μορφή στο κίνημα ανεξαρτησίας της Ινδίας με το σύνθημα «Η Ινδία για τους Ινδούς» [20].

Ως μέρος των στόχων της, η Άρυα Σαμάτζ περιγράφεται από τον Ρενέ Γκενόν ως «προερχόμενη από ένα “μεταρρυθμιστικό” πνεύμα αρκετά συγκρίσιμο με τον δυτικό προτεσταντισμό. Δεν αποκαλούνταν άλλωστε  ο Νταγιανάντα Σαρασουάτι “ο Λούθηρος της Ινδίας”;» [21][22]

Ο Γάλλος φιλόσοφος Ρενέ Γκενόν.

Από την αρχή κιόλας, η Θεοσοφία και η Θεοσοφική Εταιρεία ήταν στενά συνδεδεμένες με τον Τεκτονισμό και άλλα εσωτεριστικά  κινήματα που εμφανίζονταν διάσπαρτα στην Ευρώπη και την Αμερική. Με ιδιαίτερη έμφαση στον Βουδισμό και τον Ινδουισμό, οι οριενταλιστικές καταβολές τους δεν μπορούν να αγνοηθούν. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η κοινωνική σύνθεση αυτών των «μυστικών» εταιρειών. Η Έλενα Μπλαβάτσκι αποτελεί μόνο ένα παράδειγμα της αριστοκρατικής ή χρηματοοικονομικής προέλευσης σχεδόν όλων των μελών αυτών των οργανώσεων. Προερχόμενες άμεσα ή έμμεσα από την άρχουσα τάξη, αυτές οι ομάδες χρηματοδοτούνταν (και συνεχίζουν να χρηματοδοτούνται) σε μεγάλο βαθμό από εύπορα άτομα που διέθεταν οικονομική άνεση και ελεύθερο χρόνο.

Όπως θα δούμε στη συνέχεια, η Θεοσοφία και οι μεταγενέστερες οργανώσεις της επηρεάστηκαν έντονα από ινδουιστικές αντιλήψεις περί κοινωνικής τάξης και, ακόμη περισσότερο, περί κάστας.

Στο πρώτο γραπτό έργο της, Η Αποκαλυμμένη Ίσις (Isis Unveiled), η Έλενα Μπλαβάτσκι περιγράφει την πτώση του δυτικού πολιτισμού εξαιτίας του ανεξέλεγκτου υλισμού και της ρασιοναλιστικής κουλτούρας. Επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τις ιδέες και τα έργα του Άγγλου συγγραφέα και ιππότη σερ Έντουαρντ Μπούλγουερ-Λύττον, ο οποίος έγραψε αρκετά μυθιστορήματα σχετικά με αρχαίες αιγυπτιακές λατρείες και δοξασίες.

Ορισμένα από τα έργα του περιλαμβάνουν το «Οι Τελευταίες Ημέρες της Πομπηίας», που περιγράφει τη λατρεία της Ίσιδας στη Ρώμη, και το «Η Επερχόμενη Φυλή», το οποίο ασχολείται με αποκρυφιστικές και εσωτεριστικές  γνώσεις διαφόρων μυστικών αδελφοτήτων. Τέτοιου είδους μυθιστορήματα ενέπνευσαν έντονο ενδιαφέρον στους ανθρώπους του 19ου αιώνα και, ως εκ τούτου, γνώρισαν μεγάλη εμπορική επιτυχία.

Από αυτή την άποψη, μπορεί κανείς να θεωρήσει τη Θεοσοφία ως ένα ρεύμα που επηρεάστηκε κυρίως από έργα αγγλικής αποκρυφιστικής λογοτεχνίας. Δεν ήταν παρά μόνο όταν η Θεοσοφική Εταιρεία μετέφερε τις δραστηριότητές της από τη Νέα Υόρκη στη Μαντράς (Τσενάι) της Ινδίας που η οργάνωση διαμόρφωσε ένα πιο σταθερό και συνεκτικό σύστημα πεποιθήσεων.

Εκεί, το 1888, η Έλενα Μπλαβάτσκι έγραψε και δημοσίευσε το θεμελιώδες θεοσοφικό έργο «Η Μυστική Δοξασία», αντικαθιστώντας τις προηγούμενες αιγυπτιακές αποκρυφιστικές αναφορές με κυρίως ινδουιστικές επιρροές και βασιζόμενη σε μεγάλο βαθμό σε ένα έργο γνωστό ως «Στάνζες του Ντζιάν», το οποίο η Μπλαβάτσκι ισχυριζόταν ότι είχε δει σε ένα κρυφό μοναστήρι των Ιμαλαΐων [23].

«Ο Εωσφόρος αντιπροσωπεύει τη ζωή, την πρόοδο, τον πολιτισμό, την ελευθερία, την ανεξαρτησία. Ο Εωσφόρος είναι ο Λόγος, το Φίδι, ο Σωτήρας.»
Έλενα Μπλαβάτσκι, Η Μυστική Δοξασία

Η Μυστική Δοξασία είναι το σημαντικότερο έργο της θεοσοφικής γραμματείας. Μέχρι σήμερα, λειτουργεί ως ιδεολογικό και πνευματικό θεμέλιο όχι μόνο της Θεοσοφίας, αλλά και των πολυάριθμων αποκρυφιστικών οργανώσεων που προέκυψαν από τη Θεοσοφική Εταιρεία. Παράλληλα, είναι σαφές ότι έχει επηρεαστεί έντονα από ανατολικές θρησκευτικές παραδόσεις, όπως ο Ινδουισμός και ο Βουδισμός.

Η Μυστική Δοξασία περιγράφει το σύμπαν ως κάτι που λειτουργεί κυκλικά. Υποστηρίζει ότι καταγράφει τις «δραστηριότητες του Θεού» από την αρχή μέχρι το τέλος που δεν έχει ακόμη έρθει ή, μάλλον, που έχει ήδη έρθει και θα ξανάρθει. Το σύμπαν παρουσιάζεται ως μια αδιάκοπη διαδικασία γέννησης, θανάτου και αναγέννησης, μέσα από επτά «κύκλους» (rounds) που διανύει σε αυτόν τον κύκλο θανάτου και μετενσάρκωσης. Σύμφωνα με την περιγραφή, το σύμπαν βιώνει μια «πτώση από τη χάρη» στους πρώτους τέσσερις κύκλους και στη συνέχεια μια σταδιακή «λύτρωση» στους επόμενους τρεις. Στο «τέλος», το σύμπαν καταρρέει και επιστρέφει στην «πηγή» του, δηλαδή στην πρωταρχική του κατάσταση [24].

Η Μυστική Δοξασία χωρίζεται σε αρκετούς τόμους. Στον δεύτερο τόμο, με τίτλο «Ανθρωπογένεση», η Έλενα Μπλαβάτσκι επιχειρεί να συνδέσει την ανθρωπότητα με τους κύκλους και τη δομή του σύμπαντος. Η Μπλαβάτσκι ξεκινά υποστηρίζοντας ότι η ανθρωπότητα είναι στην πραγματικότητα πολύ αρχαιότερη και πιο παλιά απ’ όσο θα ήθελε να πιστεύει η επιστήμη της εποχής, και ότι στην πραγματικότητα έπαιξε, και συνεχίζει να παίζει, καθοριστικό ρόλο στην άνοδο και την πτώση του σύμπαντος και στην εξέλιξη των κύκλων του.

Η Έλενα Μπλαβάτσκι υποστηρίζει ότι καθένας από τους επτά κύκλους του σύμπαντος αντιστοιχεί στην άνοδο και την πτώση επτά «ριζικών φυλών» (root-races), με τις πρώτες τέσσερις ριζικές φυλές να γίνονται ολοένα και πιο υλικές και έτσι να «πέφτουν στο σκοτάδι», ενώ χρησιμοποιείται έντονα το γνωστικό μοτίβο της πτώσης από το Φως προς το Σκοτάδι [25].

Διάγραμμα που δείχνει τους κύκλους των επτά “ριζικών φυλών”. Πηγή: The Theosophical Forum.

Στη συνέχεια, αρχίζοντας με τον πέμπτο κύκλο, οι ριζικές φυλές θα «ανεβαίνουν» σταδιακά προς ανώτερες μορφές, ή ανώτερες φυλές. Την εποχή της έκδοσης της Η Μυστική Δοξασία, η Έλενα Μπλαβάτσκι υποστήριζε ότι η παρούσα περίοδος ήταν το τέταρτο στάδιο του σύμπαντος, με την τρέχουσα εκδοχή της ανθρωπότητας να αποτελεί την πέμπτη ριζική φυλή. Ουσιαστικά, αυτό που έλεγε η Μπλαβάτσκι ήταν ότι το μέλλον θα αποτελούσε μια εποχή πνευματικής αναγέννησης για την ανθρωπότητα, όπου οι «ανώτερες» φυλές θα ξεκινούσαν ξανά την άνοδό τους προς τη φώτιση. Αναλύει επίσης εκτενώς πώς η προηγούμενη «καθαρή» ριζική φυλή, η οποία υποτίθεται ότι καταγόταν από το αρχαίο και μυθικό βασίλειο της Ατλαντίδας, αποτελούσε το επόμενο βήμα της σημερινής εποχής προς τη φώτιση και την «πρόοδο» (ό,τι κι αν ο όρος «πρόοδος» μπορεί να σημαίνει μέσα στη Θεοσοφία). Το όνομα αυτής της φυλής ήταν οι «Άριοι». Αντίθετα με τους Άριους τοποθετούνταν όσοι αναμείχθηκαν με «κατώτερα» όντα και καταγωγές και θεωρείται ότι προήλθαν από την τρίτη ριζική φυλή, τους Λεμούριους. Οι Λεμούριοι υποτίθεται ότι προέρχονταν από μια βυθισμένη ήπειρο στην περιοχή της σημερινής Μαδαγασκάρης. Με αυτόν τον τρόπο, οι Άριοι αποκτούν κεντρική σημασία στην κοσμική εξέλιξη και συνδέονται άρρηκτα με τους κύκλους του σύμπαντος [26].

Διάγραμμα που δείχνει τον κύκλο των “ριζικών φυλών” που εντάσσεται μέσα στον καθολικό κύκλο σύμφωνα με τη Θεοσοφία.

Οι κύκλοι του σύμπαντος είχαν ύψιστη σημασία στις διδασκαλίες της Η Μυστική Δοξασία. Ως εκ τούτου, σύμβολα που αντιπροσώπευαν τον κυκλικό θάνατο και την αναγέννηση απέκτησαν ιερή και διαχρονική σημασία. Ξεχωριστή θέση κατείχε ο συμβολικός «Τροχός του Χρόνου» και, σε σχέση με αυτόν, η σβάστικα. Η σβάστικα είχε τόσο μεγάλη σημασία, ώστε η Θεοσοφική Εταιρεία την ενσωμάτωσε ως βασικό στοιχείο στο έμβλημα της οργάνωσής της. Άλλα κυκλικά σύμβολα, όπως το φίδι που τρώει την ουρά του, θεωρούνται επίσης ιερά σύμβολα στη Θεοσοφία.

Άλλες αποκρυφιστικές οργανώσεις χρησιμοποιούσαν τη σβάστικα με παρόμοια «θρησκευτική» σημασία όπως η Θεοσοφική Εταιρεία. Για παράδειγμα, η Ερμητική Αδελφότητα της Λούξορ φέρεται να υπέγραφε όλα τα έγγραφα χρησιμοποιώντας το σύμβολο αντί για την ίδια την υπογραφή τους [19]. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η ένταξη του αμερικανικού πνευματισμού στο έργο Η Μυστική Δοξασία, ως μέρος μιας ευρύτερης σειράς επιρροών που συνεχίζουν να διαμορφώνουν τη Θεοσοφία και τα μεταγενέστερα ρεύματά της μέχρι σήμερα. Το σύμβολο των ιθαγενών Αμερικανών «τροχός της ιατρικής» (Medicine Wheel) δεν είναι μόνο παρόμοιο ως σχήμα με τον ινδουιστικό τροχό, αλλά ενσωματώνεται επίσης στη θεοσοφική κοσμοθεωρία [29].

Πρέπει να σημειωθεί ότι  Η Μυστική Δοξασία γράφτηκε πολύ πριν από την ίδρυση της Αριοσοφίας· ωστόσο, βασικά στοιχεία της ίδιας της Αριοσοφίας φαίνεται να είχαν ήδη, κατά κάποιο τρόπο, «ενσωματωθεί» στο έργο αυτό πριν ακόμη διαμορφωθεί ως ξεχωριστό ρεύμα. Άμεσες επιρροές και ιδέες από τη Θεοσοφία μπορούν εύκολα να εντοπιστούν στην Αριοσοφία, όπως θα εξετάσουμε αργότερα. Όσο κι αν οι Ναζί προσπάθησαν δημόσια να αποστασιοποιηθούν από τις πνευματικές και ιδεολογικές τους καταβολές, οι πεποιθήσεις τους, σύμφωνα με αυτή την οπτική, είχαν σε θεμελιώδες επίπεδο θεοσοφικό υπόβαθρο.

Η Θεοσοφία επίσης δίνει εξαιρετική σημασία και έμφαση στις ιεραρχίες, όχι μόνο στις φυλετικές. Δανειζόμενη σε μεγάλο βαθμό στοιχεία από το ινδουιστικό σύστημα των καστών, η Έλενα Μπλαβάτσκι υποστήριξε ότι η πέμπτη ριζική φυλή, οι Άριοι, έπρεπε να «καθοδηγούνται» από ένα αρχαίο τάγμα Μαχάτμα, ή «Δασκάλων». Ένας από αυτούς τους δασκάλους έχει ήδη αναφερθεί, ο Μαχάτμα Μόρια, από τον οποίο η Μπλαβάτσκι έλαβε τις πρώτες της «ενοράσεις» και οδηγίες. Ο άλλος Δάσκαλος, ο Κουτ Χούμι, ο οποίος φέρεται να είχε ζήσει 800 ενσαρκώσεις, υποτίθεται ότι διέμενε επίσης στον ίδιο ναό που, σύμφωνα με τη Μπλαβάτσκι, υπήρχε για χιλιάδες χρόνια και περίμενε να προσφέρει βοήθεια στη μελλοντική ριζική φυλή. Από τον Κουτ Χούμι, η Μπλαβάτσκι λέγεται ότι ξεκίνησε να λαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος των «αποκαλύψεών» της [27][31].

Η Αριοσοφία θα επεκτείνει αυτή την ιδέα και, όπως θα σημειώσουμε στη συνέχεια, έδωσε παρόμοια, αν όχι ακόμη μεγαλύτερη, σημασία σε αρχαίους Γερμανούς ιερείς-βασιλείς, οι οποίοι διατήρησαν ζωντανή τη φλόγα των παλαιών παγανιστικών παραδόσεων μέχρι τη σύγχρονη εποχή [28].

Πιστεύουν οι Θεόσοφοι σε έναν Θεό; Οι θεοσοφικές απόψεις για τον Χριστιανισμό μπορεί να είναι συγκεχυμένες και οι διατυπώσεις τους ασαφείς, ειδικά επειδή οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, οι Θεόσοφοι δηλώνουν ότι γενικά πιστεύουν στον Θεό. Στο Η Μυστική Δοξασία υπάρχει μια συνεχής εναλλαγή ανάμεσα στο αν υπάρχει ή όχι ένας Θεός, αλλά μια πιο εις βάθος ανάλυση των απόψεών τους αποκαλύπτει, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, τις πραγματικές τους προθέσεις.

Το Η Μυστική Δοξασία περιγράφει τη θεοσοφική αντίληψη του Θεού ως μια πανταχού παρούσα, αιώνια και απεριόριστη οντότητα, η οποία λειτουργεί μέσω ενός «οργάνου» γνωστού ως Φοχάτ, μιας δύναμης που η Έλενα Μπλαβάτσκι περιγράφει ως «έναν από τους πιο σημαντικούς, αν όχι τον πιο σημαντικό χαρακτήρα στην εσωτεριστική κοσμογονία». Πράγματι, ολόκληρη η κοσμική δομή θεωρείται από τη Μπλαβάτσκι ότι στηρίζεται στον Φοχάτ, έναν «παγκόσμιο παράγοντα που χρησιμοποιείται από τους Υιούς του Θεού για τη δημιουργία και τη διατήρηση του κόσμου μας» [30].

Ο τρόπος με τον οποίο αυτή η οντότητα αλληλεπιδρούσε με το σύμπαν υποτίθεται ότι ήταν μέσω φαινομένων όπως ο ηλεκτρισμός και η ηλιακή ενέργεια, η «αντικειμενοποιημένη σκέψη των θεών», σε συμφωνία με πολλές από τις αντιλήψεις της εποχής γύρω από τη ζωτική ενέργεια και την ηλεκτροθεραπεία [26].

Η Μπλαβάτσκι αναφέρει στο Η Μυστική Δοξασία ότι ο Θεός, ως έννοια, είναι “ύψιστος” ως ΑΙΤΙΑ, όχι ύψιστος ως αποτέλεσμα. Το Παραμπράμ είναι απλώς, ως “μοναδική χωρίς δεύτερη πραγματικότητα”, ο ολοκληρωτικός Κόσμος,  ή, μάλλον, ο άπειρος κοσμικός χώρος, με την ανώτερη πνευματική έννοια, φυσικά.» [25]

Τα γραπτά της Έλενα Μπλαβάτσκι στο Η Μυστική Δοξασία και στο Η Αποκαλυμμένη Ίσις παρουσιάζουν μια έντονα επικριτική στάση απέναντι στον Χριστιανισμό. Στη «Μυστική Δοξασία» γράφει: «Το εσωτερικό μαργαριτάρι της θρησκείας του Χριστού, που εκφυλίστηκε στη χριστιανική θεολογία, μπορεί πράγματι να ειπωθεί ότι επέλεξε ένα παράξενο και ακατάλληλο κέλυφος για να γεννηθεί και να εξελιχθεί μέσα του». Ο Περ Φάξνελντ, μελετητής από το Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης, περιγράφει τα γραπτά της ως «πολύ εχθρικά προς τον Χριστιανισμό ως οργανωμένη θρησκεία, αν και όχι προς τον πραγματικό εσωτερικό πυρήνα που η ίδια υποστήριζε ότι διέθεταν (όπως και όλες οι μεγάλες θρησκείες)» [30][32].

Ενώ ήταν εχθρική απέναντι στην Εκκλησία ως οργανωμένη θρησκεία, η Θεοσοφία ήταν αξιοσημείωτα ανοιχτή σε κάθε μορφή πίστης, εφόσον αυτή ακολουθούσε την ίδια εσωτεριστική γραμμή με τη δική της. Αυτό που παρουσιάζει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στη Θεοσοφία είναι οι προσπάθειες των οπαδών της να ενσωματώσουν το σύνολο των θρησκειών και πεποιθήσεων του κόσμου σε ένα ενιαίο σύστημα, το οποίο να ευθυγραμμίζεται με την ιδέα ενός κυκλικού σύμπαντος, όπου κάθε ζωντανό και άψυχο ον συνδέεται μεταφυσικά με όλα τα υπόλοιπα και με την «πηγή», ή τον Θεό/τους θεούς.

Και, όχι λιγότερο σημαντικό, η Θεοσοφία πρότεινε μια νέα, μη ανθρωπομορφική εικόνα του Θεού, υποστηρίζοντας ότι τα πάντα είναι “Εκείνο” και ότι αυτό το “Εκείνο” μπορεί να προσεγγιστεί άμεσα και ακόμη και να πραγματωθεί, καθώς το “Εκείνο” είναι η ζωντανή Παρουσία μέσα στην ψυχή.
Ζωρζ φαν Φρέκεμ

Η διάδοση της Θεοσοφίας δεν ήταν τυχαία. Στα μέσα και προς τα τέλη του 19ου αιώνα, ένα κύμα αντιθετικισμού εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και την Αμερική. Στην περίπτωση της Αμερικής, αυτό εκφράστηκε με μια έξαρση θρησκευτικών και πρωτο-κομμουνιστικών πρακτικών, οι οποίες εμφανίστηκαν στις σχετικά αραιοκατοικημένες περιοχές της Δύσης, τις οποίες οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν κατακτήσει μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα. Στην Ευρώπη, αντίθετα, αυτό πήρε τη μορφή των πρώτων κοινωνικά ευαισθητοποιημένων κινημάτων, τα οποία αργότερα εξελίχθηκαν σε μια πληθώρα ρευμάτων, όπως η πρωτοσοσιαλιστική σκέψη, οι θρησκευτικές αναγεννήσεις και, φυσικά, η Θεοσοφία καθώς και οι συγγενείς ή μεταγενέστερες ιδεολογίες και πεποιθήσεις της. [33] Μέσα από αυτό, μπορούμε να διακρίνουμε καθαρά τη λογική πίσω από τη δημοτικότητα της αποκρυφιστικής και εσωτεριστικής σκέψης, ως αντίδραση σε έναν κόσμο που μεταβαλλόταν ραγδαία και βιομηχανοποιούνταν. [27]

Πουθενά αλλού αυτές οι αλλαγές δεν έγιναν τόσο έντονα αισθητές όσο στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, μια αυτοκρατορία διαιρεμένη όχι μόνο σε δύο, αλλά σχεδόν σε δώδεκα διαφορετικές κατευθύνσεις, με τόσους πολιτισμούς και γλώσσες όσες και οι απόψεις και οι πολιτικοί διαφωνούντες στο εσωτερικό της.

Μια χώρα εγκλωβισμένη στον χρόνο, η αυτοκρατορία των Αψβούργων, αργότερα η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, βρισκόταν παγιδευμένη ανάμεσα σε έναν έντονο, παρασιτικό φεουδαρχισμό στην ύπαιθρο και σε μια βίαιη διαδικασία αστικοποίησης και εκσυγχρονισμού στις πόλεις. Η Βιέννη, πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας, αποτέλεσε το επίκεντρο αυτών των εντάσεων, και πλήθος γνωστών συγγραφέων και θεωρητικών βρήκαν ένα φιλόξενο καταφύγιο στην ασφυκτική, πυκνή ατμόσφαιρα των πολυάριθμων καφενείων της πόλης.

Στη Γερμανία επίσης, η Θεοσοφία βρήκε πρόσφορο έδαφος για να διαδώσει τις ιδέες της. Τον Ιούλιο του 1884 ιδρύθηκε η πρώτη Γερμανική Θεοσοφική Εταιρεία από τον Βίλχελμ Χύμπε-Σλάιντεν στο Έλμπερφελντ. Για να διευρύνουν τις επαφές τους, εκείνη την περίοδο η Έλενα Μπλαβάτσκι και ο συνεργάτης της Χένρι Στιλ Όλκοτ είχαν ήδη φύγει από την Ινδία (κάτι που αποδόθηκε σε κατηγορίες περί «απατεωνιάς» από τις τοπικές αρχές). Ο Σλάιντεν ήταν ο ίδιος ιδιαίτερα εύπορος, καθώς είχε εργαστεί στο αποικιακό γραφείο στο Αμβούργο και είχε περάσει μεγάλο μέρος του χρόνου του διαχειριζόμενος μια έκταση γης στη Δυτική Αφρική. Στο γερμανικό πολιτικό σκηνικό υπήρξε εξέχουσα προσωπικότητα που ψήφιζε σταθερά υπέρ της γερμανικής αποικιακής επέκτασης [35]. Μετά την επίσημη απομάκρυνση της Θεοσοφικής Εταιρείας από τις αρχές της Μαντράς και την Εταιρεία Ψυχικών Ερευνών (Ψυχικών Φαινομένων) του Λονδίνου, η Θεοσοφική Εταιρεία και η Μπλαβάτσκι μετακινήθηκαν στο Λονδίνο, όπου βρήκαν πλήθος πρόθυμων μαθητών ανάμεσα στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της βικτωριανής κοινωνίας [34].

Στη Γερμανία, η άνοδος του πνευματισμού πήρε τη μορφή του κινήματος  «Μεταρρύθμιση της Ζωής» («Lebensreform»). Σε έναν βαθμό, αυτό που επιδίωκαν οι πνευματιστές ήταν να αναζωογονήσουν και να «αναγεννήσουν» ολοκληρωτικά τον γερμανικό λαό μέσω του μυστικισμού και του αποκρυφισμού. Η Γερμανία, ένα έθνος βαθιά διαιρεμένο για αιώνες, ήταν από τις τελευταίες χώρες της Δυτικής Ευρώπης που επηρεάστηκαν από τον εθνικιστικό ενθουσιασμό που γινόταν ολοένα και πιο ισχυρός στην ήπειρο με την πάροδο του χρόνου. Ενώ η Γαλλία, η Βρετανία και η Ισπανία είχαν ήδη συγκλονιστεί από τη μαζική του εμφάνιση, ο γερμανικός λαός δεν είχε ενοποιηθεί μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, και ακόμη και αυτή η ενοποίηση δεν θεωρήθηκε ικανοποιητική από πολλούς στο εσωτερικό της Γερμανίας. Έτσι, η Θεοσοφία διαδόθηκε σαν πυρκαγιά στα ανώτερα και μεσαία στρώματα της κοινωνίας, τα οποία αναζητούσαν ένα πιο «βαθύ» και πνευματικό θεμέλιο για την εθνική τους ταυτότητα.

Ο Φραντς Χάρτμαν, ένας γιατρός από το Ντονάουβερτ, υπήρξε η βασική δύναμη πίσω από τη διάδοση της Θεοσοφίας στη χώρα του. Έχοντας περάσει πολλά χρόνια στο εξωτερικό, στην Αμερική, μελετώντας Αμερικανούς πνευματιστές όπως η Κέιτ Γουέντγουορθ και η κυρία Ράις Χολμς, αναζήτησε την αλήθεια μέσα από τον δρόμο του αποκρυφισμού. Αφού διάβασε το έργο της Έλενα Μπλαβάτσκι «Η Αποκαλυμμένη Ίσις», αναζήτησε αμέσως την ίδια την συγγραφέα και εντάχθηκε στον κύκλο της στη Μαντράς. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της Μπλαβάτσκι και του Χένρι Στιλ Όλκοτ στην Ευρώπη, ο Χάρτμαν ανέλαβε ακόμη και προσωρινά τον ρόλο του εκτελούντος προέδρου κατά την απουσία τους.

Έχοντας γράψει και εκδώσει αρκετά βιβλία τόσο στην Αμερική όσο και στην Ευρώπη σχετικά με τη μεταγενέστερη ροσικρουσιανή σκέψη, ίδρυσε ένα σανατόριο του κινήματος Lebensreform κοντά στο Σάλτσμπουργκ, μετά την επιστροφή του στην Ευρώπη από την Ινδία. Το 1885 άρχισε να διαδίδει τις ανατολικές μυστικιστικές του ιδέες στον υπόλοιπο γερμανόφωνο χώρο και το 1889, με τη βοήθεια της Κοντέσσας Κονστάνς Βάχτμαϊστερ (στενής φίλης της Έλενα Μπλαβάτσκι), δημιούργησε ένα θεοσοφικό «λαϊκό μοναστήρι» στην Ασκόνα (σημερινή Ελβετία). Η επιλογή του όρους Μονεσκία στην Ασκόνα ως βάση επιχειρήσεων δεν ήταν τυχαία, καθώς η περιοχή είχε υπάρξει στο παρελθόν τόπος πολλών αναρχικών πειραματισμών.

«Ο Χένρι Οέντενκοβεν από την Αμβέρσα, η πιανίστρια Ίντα Χόφμαν από το Μαυροβούνιο, ο καλλιτέχνης Γκούστο και ο πρώην αξιωματικός Καρλ Γκρέζερ από τη Τρανσυλβανία. Ενωμένοι από ένα κοινό ιδανικό, εγκαταστάθηκαν στο “Βουνό της Αλήθειας”, όπως μετονόμασαν τη Μοντε Μονεσκία. Ντυμένοι με φαρδιά, ρέοντα ρούχα και με μακριά μαλλιά, εργάζονταν στους κήπους και στα χωράφια, κατασκεύαζαν λιτά ξύλινα καλύβια και έβρισκαν χαλάρωση στον χορό και στο γυμνό μπάνιο, εκθέτοντας τα σώματά τους στο φως, τον αέρα, τον ήλιο και το νερό. Η διατροφή τους δεν περιλάμβανε καθόλου ζωικές τροφές και βασιζόταν αποκλειστικά σε φυτά, λαχανικά και φρούτα. Λάτρευαν τη φύση, κηρύττοντας την αγνότητά της και ερμηνεύοντάς την συμβολικά ως το απόλυτο έργο τέχνης: το “λιβάδι του Πάρσιφαλ”, ο “Βράχος των Βαλκυριών” και το “Χάρασπρουνγκ” ήταν συμβολικές ονομασίες που με τον καιρό υιοθετήθηκαν ακόμη και από τον τοπικό πληθυσμό της Ασκόνα, ο οποίος αρχικά αντιμετώπιζε την κοινότητα με καχυποψία» [36].

Ο Φραντς Χάρτμαν εργάστηκε πάνω στη μετάφραση διαφόρων ινδουιστικών και θεοσοφικών κειμένων στα γερμανικά και διέδωσε αυτές τις εκδόσεις σε όλη τη χώρα. Το περιοδικό του, Lotusblüthen (λουλούδια λωτού), υπήρξε η πρώτη γερμανική έκδοση που παρουσίασε τη σβάστικα (ή Hakenkreuz) στο εξώφυλλό της. Μεταξύ των μεταφρασμένων έργων του και των συνεργατών του περιλαμβάνονταν επίσης τα γραπτά των διαδόχων της Έλενα Μπλαβάτσκι, πρωτότυπα έργα του ίδιου του Χάρτμαν, το Tao Te Ching, το Tattva Bodha, καθώς και η προαναφερθείσα Μπαγκαβάτ Γκίτα, την οποία ο Αμερικανός στρατηγός Πάτον φέρεται να είχε διαβάσει και, υποτίθεται, μπορούσε να την παραθέσει επί τόπου [37][38].

Η Θεοσοφία, με απλά λόγια, είναι ένας συνδυασμός γνωστικών στοιχείων από τις αβρααμικές θρησκείες, δυτικού εσωτερισμού και ενός μείγματος ινδουιστικών και βουδιστικών ιδεών. Παρότι δεν είναι ανοιχτά εχθρική προς άλλες μορφές πίστης, καθώς θεωρεί ότι όλες περιέχουν κάποιον βαθμό «αλήθειας», δεν αποτελεί μια πραγματική σύνθεση ή υπέρβασή τους. Αντίθετα, επιχειρεί να εντάξει τις θρησκείες του κόσμου σε ένα ενιαίο, ολιστικό σύστημα. Η Θεοσοφία προσπαθεί επίσης να οργανώσει αυτό το σύστημα με τρόπο ιεραρχικό, βασισμένο σε πνευματικές διαβαθμίσεις και όχι σε κοινωνικές τάξεις με τη στενή πολιτική έννοια. Ωστόσο, ορισμένοι κριτικοί την έχουν ερμηνεύσει ως ευνοϊκή προς ιεραρχικές δομές και ελιτίστικες αντιλήψεις, λόγω της έμφασης που δίνει σε «πνευματικές ελίτ» και καθοδηγητικές μορφές.

Η επιρροή της Θεοσοφίας θα εξαπλωνόταν σε πολλές χώρες και θα κάλυπτε ολόκληρες ηπείρους. Μετά τη δημοσίευση του Η Μυστική Δοξασία, δημιουργούνταν συνεχώς λέσχες και κύκλοι μελέτης αφιερωμένοι στη Θεοσοφία, και πολλές από αυτές τις οργανώσεις συγκρούονταν μεταξύ τους για λεπτομέρειες σχετικά με τις «διδασκαλίες» και τις διαδικασίες. Παρά την έντονη «μελέτη» και εργασία που υποτίθεται ότι αφιέρωσε η Έλενα Μπλαβάτσκι στη συγγραφή του έργου, το βιβλίο περιέχει, σύμφωνα με τους επικριτές του, αντιφατικές διατυπώσεις και αμφισβητούμενους ισχυρισμούς. Η περίπλοκη και συχνά ασύνδετη δομή του δεν συμβάλλει επίσης στη συνοχή του κειμένου. Ως εκ τούτου, θεωρείται κατανοητό ότι οι Θεοσοφικές Εταιρείες που προέκυψαν μετά τη δημοσίευσή του συχνά συγκρούονταν μεταξύ τους. Αυτό θα αποτελέσει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο τόσο στη Θεοσοφία όσο και στα μεταγενέστερα ρεύματά της.

Αριοσοφία – Ο πρόδρομος του ναζισμού

«Ο άνθρωπος είναι και παραμένει ζώο. Εδώ ένα αρπακτικό θηρίο, εκεί ένα οικόσιτο κατοικίδιο, αλλά πάντα ένα ζώο.»
Γιόζεφ Γκέμπελς

Στη Βιέννη, καθώς η θεοσοφική σκέψη άρχισε να ριζώνει, ένας νεαρός με το όνομα Γκίντο φον Λιστ μεγάλωνε λίγο ανατολικότερα της πόλης, στην περιοχή Μπεζίρκ. Αν και προερχόταν τυπικά από ένα μεσοαστικό περιβάλλον, οι γονείς του φρόντισαν να του καλλιεργήσουν μια έντονη αίσθηση αριστοκρατικής ευαισθησίας. Σε μικρή ηλικία, ο πατέρας του προσέλαβε έναν ζωγράφο για να φιλοτεχνήσει πορτρέτο του νεαρού Λιστ. Στα νεανικά του χρόνια, ο Γκίντο Λιστ ήταν ένθερμος με κάθε μορφή αθλητισμού: κωπηλασία, ορειβασία, ιππασία, οτιδήποτε σχετιζόταν με την ύπαιθρο τον ενθουσίαζε. Ο αθλητισμός είχε για εκείνον μετατραπεί σε μια μορφή «κοινωνίας» ή «ένωσης» με τη φύση, με τον στοιχειακό κόσμο των ρεμάτων, των δασών και των βουνών.

Στα νεανικά του χρόνια, ο Λιστ οδηγήθηκε από τους γονείς του σε μια υπόγεια κατακόμβη. Αφού έμεινε για λίγο μόνος, ισχυρίστηκε ότι γονάτισε μπροστά σε έναν αρχαίο βωμό και ορκίστηκε πως, όταν ενηλικιωθεί, θα χτίσει έναν ναό προς τιμήν του Βόταν, θεωρώντας ότι ο βωμός αυτός ήταν ένα παλαιό παγανιστικό, προχριστιανικό ιερό των γερμανικών θεοτήτων. Αργότερα στη ζωή του, υποστήριζε ότι αυτή η στιγμή αποτέλεσε το γεγονός της «μεταστροφής» του [39].

Αυστριακός αποκρυφιστής και θεατρικός συγγραφέας, Γκουίντο φον Λιστ

«Όταν μεγαλώσω, θα χτίσω έναν ναό του Βοντάν!» [40]
Γκουίντο φον Λιστ

Κατά τις εξορμήσεις του στη φύση, ο Λιστ προτιμούσε τη μοναξιά, αν και δεν απέφευγε την παρέα φίλων και γνωστών. Τον Ιούνιο του 1875, εκείνος και τέσσερις φίλοι του πήραν άδεια από τη δουλειά και κατέβηκαν με βάρκα τον ποταμό Δούναβης που διασχίζει τη Βιέννη. Κάτω από τη Βιέννη έφτασαν στην αρχαία ρωμαϊκή πόλη Καρνούντουμ, όπου και κατασκήνωσαν στα ερείπια. Καθώς διασκέδαζαν και έπιναν μέχρι αργά τη νύχτα, ο Λιστ περιέγραφε ότι βρισκόταν σε μια μορφή θρησκευτικής έκστασης, καθώς υποτίθεται πως επρόκειτο για την 1500ή επέτειο της γερμανικής νίκης επί των Ρωμαίων. Για να το γιορτάσουν, ο Λιστ και οι φίλοι του άναψαν μια φωτιά και έθαψαν οκτώ μπουκάλια κρασί σε σχήμα σβάστικας κάτω από την αψίδα μιας παγανιστικής πύλης με το όνομα Χάιντεντορ [41]. Αργότερα, όταν ο Χίτλερ ανέλαβε την εξουσία στη Γερμανία, η ναζιστική γενεαολόγος Έλσα Σμιτ-Φαλκ φέρεται να κατέγραψε ότι ο Χίτλερ προσπάθησε να εντοπίσει και να ανασκάψει αυτό το σύμβολο της σβάστικας μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στο νέο Γερμανικό Ράιχ [42].

Ο Λιστ θεωρούσε τη φύση ως μια απόδραση από τη νεωτερικότητα. Η Βιέννη ήταν, όπως την έβλεπε, μια αποπνικτική συσσώρευση από καμινάδες εργοστασίων, μετανάστες και φτωχούς ανθρώπους, όλοι εγκλωβισμένοι σε μια αδιάκοπη επιδίωξη του χρήματος. Τα συναισθήματά του δεν ήταν ασυνήθιστα για την εποχή, όμως ο βαθμός στον οποίο οδηγήθηκε στα συμπεράσματά του ήταν τότε πρωτοφανής.

Χαρακτικό της Βιέννης, περίπου το 1890. Πηγή: Fine Art Storehouse.

«Μακροπρόθεσμα, κανένας λαός δεν μπορεί να εξαναγκαστεί να αισθάνεται, να σκέφτεται και να ενεργεί με τρόπους διαφορετικούς από εκείνους που καθίστανται δυνατοί από τα χαρακτηριστικά της έμφυτης “λαϊκής ψυχής” του.»
Γκουίντο φον Λιστ

Ο ορισμός ενός λαού ή, πιο συγκεκριμένα, μιας φυλής με μεταφυσικούς όρους είναι αυτό που πραγματικά συνδέει τα γραπτά του Λιστ με τα έργα της Μπλαβάτσκι και, αργότερα, είναι το μόνο στοιχείο που δίνει μια ουσιαστική βάση στον ναζισμό στη Γερμανία. Ο Λιστ βρέθηκε στο προσκήνιο μετά τη δημοσίευση του Carnuntum, ενός μυθιστορήματος μυθοπλασίας που προώθησε τις ιδέες του αποκρυφισμού του και άνοιξε ένα παράθυρο στο μυθοποιημένο παρελθόν των Τεύτονων. Ο Γκέοργκ Ρίττερ φον Σένερερ, ένας επιδραστικός πανγερμανιστής ηγέτης στη Βιέννη, συνέβαλε στη διάδοση των ιδεών του πανγερμανισμού σε μια μάλλον εχθρική αυλή της Βιέννης, και η χαρισματική του παρουσία στους κύκλους της πόλης οδήγησε πολλούς από τους οπαδούς του να τον αποκαλούν «Führer», δηλαδή «ηγέτη». [45] Η άνοδος του γερμανικού εθνικισμού στην Αυστρία δεν ήταν ευπρόσδεκτη, ακριβώς λόγω της πολυεθνοτικής, δυναστικής και φεουδαρχικής δομής της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που ειρωνικά οδήγησε πολλούς από το περιβάλλον του Λιστ, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου, να τη μισήσουν, καθώς και τους θρησκευτικούς θεσμούς που στήριζαν μεγάλο μέρος της δομής της.